Bereken de
loog voor je zeep.

Zo komt de calculator op de hoeveelheid loog

Er bestaat geen ‘hoeveel loog voor een zeep’. Er bestaat alleen hoeveel loog voor deze oliën, in deze gewichten. Elk vet reageert met een eigen hoeveelheid loog, en die hoeveelheid, de SAP-waarde, bepaalt de berekening. Vervang je olijfolie door hetzelfde gewicht kokosolie, dan verandert de loog met meer dan een derde.

1. SAP-waarde, olie voor olie

De SAP-waarde (verzepingswaarde) is de hoeveelheid loog die nodig is om één gram van die olie te verzepen. Hier staat ze in grammen loog per gram vet: 0,183 NaOH voor kokosolie, 0,135 voor olijfolie, 0,128 voor sheaboter. De loog voor de batch is de som, regel voor regel:

Loog (g) = Σ [ gewicht van de olie (g) × SAP-waarde van de olie ]

Het voorbeeld waarmee de calculator opent, heeft 252 g kokosolie, 462 g olijfolie en 126 g sheaboter. Dat is 46,116 g + 62,37 g + 16,128 g, of 124,614 g NaOH om alles te verzepen. Geen enkele snelle rekenregel vervangt die som: een gemiddelde van de SAP-waarden klopt alleen bij toeval.

2. Overvetting: de foutmarge die je zelf kiest

Honderd procent van het vet verzepen klopt op papier, maar is aan de werktafel riskant. De weegschaal wijkt af, olie verschilt per partij en loog neemt vocht op uit de lucht. Daarom laat je bewust een deel van de loog weg: dat is de overvetting, of superfat.

Met 5% overvetting worden de 124,614 g uit het voorbeeld 118,38 g. Het vet dat overblijft, zit vrij in de zeep en maakt die milder. Voor lichaamszeep is 5% tot 8% gebruikelijk. Onder de 3% laat elke afwijking naar boven vrije loog in het product achter; boven de 10% wordt de zeep zachter, schuimt ze minder en wordt ze sneller ranzig.

3. NaOH of KOH, nooit de een omgerekend naar de ander

NaOH, natriumhydroxide, geeft harde zeep in blokken. KOH, kaliumhydroxide, geeft zachte of vloeibare zeep. Elke olie heeft twee gepubliceerde waarden, één voor elke loog, en die staan niet in een vaste verhouding die voor alle oliën geldt. Daarom gebruikt de calculator beide kolommen uit dezelfde tabel en vermenigvuldigt hij de ene nooit met een factor om de andere te krijgen.

KOH-schilfers worden bijna altijd verkocht met een zuiverheid van ongeveer 90%; de rest is carbonaat en water. Voor 190 g zuivere KOH moet je dan 211,1 g afwegen. Het veld voor de zuiverheid doet die correctie. Het juiste getal staat op het analysecertificaat van je eigen leverancier, niet op de verpakking van een ander merk.

4. Water: twee manieren om hetzelfde te zeggen

Water als percentage van de oliën is de oude rekenwijze: 38% van 840 g is 319,2 g water, hoeveel loog de batch ook nodig heeft. De concentratie van de oplossing is de nieuwere rekenwijze: een oplossing van 33% bevat 33 g loog per 100 g oplossing, dus het water beweegt mee met de loog. De tweede is stabieler als je van olie wisselt, omdat de verhouding tussen loog en water dan niet vanzelf verschuift.

Minder water, dus een sterkere oplossing, versnelt de trace, wordt heter en maakt de zeep sneller hard. Meer water vertraagt alles, helpt bij ingewikkelde patronen en verlengt de rijptijd. Buiten het bereik van 25% tot 40% loog in de oplossing geeft de calculator een waarschuwing, want daar ontstaan de meeste problemen aan de werktafel.

5. Hoe we afronden, en waarom

De loog wordt naar beneden afgerond, op tienden van een gram, en het water naar boven. Dat is geen gril: een tiende gram loog minder geeft een iets vettere zeep, een tiende gram meer geeft vrije loog op de huid van wie de zeep kocht. Als de afronding een kant kan kiezen, kiest ze de kant die geen schade doet. De exacte waarde, zonder afronding, staat in de tabel per olie voor wie wil controleren.

Waar deze berekening meestal misgaat

De fouten die je in de praktijk ziet, zijn bijna nooit rekenfouten.

• De loog van de vorige batch opschalen. De oliën en de loog verdubbelen werkt alleen als het recept precies hetzelfde is. Heb je een olie vervangen, dan is de SAP-waarde anders. Reken bij elke batch opnieuw, ook als het recept hetzelfde lijkt.
• Vertrouwen op algemene ‘plantaardige olie’. Soja-, maïs- en zonnebloemolie hebben SAP-waarden die dicht bij elkaar liggen, maar niet gelijk zijn, en op het etiket in de supermarkt staat niet altijd welke olie het is. Koop olie waarvan je weet wat het is.
• Afmeten op volume. Een maatbeker of lepel weegt niet. Alles gaat in grammen, op de weegschaal, ook het water.
• Een weegschaal van 1 g bij een kleine batch. Bij een batch van 300 g olie is 1 g fout in de loog bijna 1% van de berekening. Gebruik voor kleine batches een weegschaal van 0,1 g.
• Oude of klonterige loog. Hydroxide neemt vocht en koolzuur op uit de lucht. Klonterige schilfers hebben niet meer de zuiverheid die op het etiket staat, en de zeep krijgt te veel of te weinig vrij vet. Bewaar loog in een goed gesloten pot en koop niet meer dan je gebruikt.
• Toevoegingen die ongemerkt meetellen. Melk, bier, honing en puree brengen eigen suikers en vetten mee: ze maken de massa warmer en kunnen minder water nodig hebben. De calculator kent ze niet; pas aan op basis van wat je aan je eigen werktafel ziet.

En het belangrijkste: laat de berekening door een tweede hulpmiddel lopen voordat je een nieuwe batch maakt. Twee calculators die het eens zijn, zeggen meer dan één die je vertrouwt.

Bronnen

• SoapCalc – Soap Making Oil Chart (Engels): de herkomst van alle SAP-waarden op deze pagina, in de kolommen NaOH en KOH.